Jaargang 34 nr.2, februari 2019

Jaargang 34 nr.2, februari 2019


In dat statige dorp beleefden de mensen in alle opzichten een woelige tijd. Politiek waren er strubbelingen met de regenten uit Groningen. Ook de godsdienst bracht de gemoederen danig in beweging. In de zeventiende eeuw was een Opwekking (Puritanisme) begonnen onder Engelse emigranten in Amerika. Die was via Schotland, Zeeland en de Veluwe tot hier gekomen. In de samenkomsten van de gemeente klonken emotionele uitbarstingen en verzuchtingen. In vrome huiskamergezelschappen (conventikels) door de week probeerden mensen door samen te spreken, te bidden, de bijbel te lezen en te zingen de weg te gaan tot geloof. Alleen kennis van het evangelie is niet genoeg – pas zekerheid in het hart kenmerkt de 'ware gelovige'.

Innig Christendom
Schortinghuis schetst in 'Het innige Christendom' (1740) de weg naar een waar geloof. Allereerst inzien dat je in Gods ogen je op niets kunt beroemen niets kunt: 'Ik kan niet, ik heb niet, ik wil niet, ik weet niet en ik deug niet'. Zaligheid en zekerheid krijg je alleen door zijn genade. Zelf was hij via die geloofsweg ook gegaan, door een teken direct uit de hemel was hij geheel verzonken in Christus. De meesten in de kerk? Niet meer dan 'naamchristenen'.

Heer Jezus, ach wat heerlijkheid…!
De meest curieuze 'Geestelike Gezangen' zijn voor ons wel de lofliederen waar men Jezus dankt voor het genot van het koffie- of theedrinken. Deze 'Gezangen voor bekeerden en onbekeerden in 't gemeen' geven ons een aardig kijkje in gedachtengoed, taalgebruik, gemoedsbewegingen en geloofsleven van de achttiende eeuw. Ze waren bedoeld om te zingen in de conventikels met melodieën van bekende kerkliederen. De woorden leerden mensen vroom te leven.
In de eerste twee strofen van 'Heer Jezus, ach wat heerlijkheid…' krijgen we de indruk dat de dichter de Heer in de hemel dankt voor het genot van thee en koffie: 'Het heilzaam kruid, ons toegebracht' van over zee, door schipper en koopman om ons te laven….en het water dat uit de hemel neer regent dat wij als vromen mogen drinken…
Voor wie genot niet heel belangrijk is, juicht graag toe hoe veelvuldig thee- en koffiedrinken het maatschappelijk en medisch schadelijke zware gebruik van alcohol kan terugdringen. De ware bedoeling van de dichter en de werkelijke reden van de dankbaarheid vinden we pas in de laatste twee strofen. Danken we voor de gewone regen die uit de hemel neerdaalt? Of preludeert de dichter hier al op de 'heilfontein' die de vromen zal overweldigen zodat zij geheel en al kunnen verdrinken in de zaligheid en niets meer kunnen dan God loven? 'Kom, Heer, daal neer, met genade (i.e. water uit de hemel), overlade ook onz' zielen…' en dan, aan het einde: 'Geef ons dorst naar uwe gunst…wil de heilsfontein ontsluiten…'

1 Petrus 5:8: 'Wees nuchter en waak!'
Voor Schortinghuis was het drinken van koffie en thee niet een maatschappelijke deugd of een gezonde gewoonte. In Weener had hij al geleerd hoe deze dranken een belangrijke rol speelden in het godsdienstige leven. Koffie vooral bij de lutheranen in Oost-Friesland die onder invloed stonden van het Duitse piëtisme, thee vooral bij de hervormden die zich in hun geloofsbelevingen lieten leiden door de engelse variant, het Puritanisme, dat via de huidige Nederlandse Bible-belt was gekomen. Gewoon geloven dat het evangelie dat je in de kerk hoorde ook voor jou was, was niet genoeg in deze stromingen. Het evangelie wordt wel aan allen aangeboden, maar slechts wie God had uitverkoren tot zaligheid in zijn eeuwig raadsbesluit werd gered. Pas als je zeker wist uitverkoren te zijn, was je een ware gelovige.
Ook al werd je door God geleid en bewaard, de weg was voor een gelovige vol gevaren en afleidingen die het geloof konden aantasten. De apostel Petrus schreef in zijn eerste brief: 'Wees waakzaam, wees nuchter, want uw vijand, de duivel, zwerft rond als een brullende leeuw, op zoek naar een prooi. Stelt u tegen hem te weer.' In de achttiende eeuw maakt de rondsluipende duivel vooral gebruik van de menselijk hartstochten. Mensen raken in hun ban en raken verwijderd van de Heer. De roes van de drank en de slaap maken mensen ook weerloos; zo kom je in de muil van de leeuw en je verliest je geloof. Gelukkig zijn er thee en koffie om mensen wakker en nuchter te houden. 
Gelovig of (nog niet) gelovig? Thee en koffie zijn goed voor elk. Zo leerde Oost-Friesland thee en koffie drinken – en Midwolda ook!

Foto: Wikimedia Commons, titel: Winter Regnitz Baum, auteur: Reinhold Möller, licentie: GNU Free Documentation License
 

terug