Jaargang 37 nr. 5, mei 2022

Jaargang 37 nr. 5, mei 2022
In het verleden hebben in Delfzijl en Farmsum maar liefst 10 steenfabrieken gestaan, in Groningen tichelwerken genoemd, voornamelijk langs het Damsterdiep. Daar is slechts een restant van de steenfabriek “Fivelmonde”, aan de Weg naar den Dam, van over. Van twee tichelwerken, nl. de “Tuikwerder Tichelwerk” resp. “Vliethoven” en de tichelwerk “Tuikwerd” is bekend dat de beide directeuren een belangrijke rol hebben gespeeld in de Kerkvoogdij van de Farmsumer Kerk. Het betreft F.J. Jansen en Mr. A.D. Bonthuis (de laatste was ook advocaat). Hun namen staan zowel op de toren, alsook op een cartouche aan de zuidzijde van kerk.
 
Het is natuurlijk niet ondenkbaar, dat beide directeuren een belangrijke stem hebben gehad bij de afbraak van de oude en de bouw van de nieuwe kerk, al moet ik erbij zeggen, dat in de oude notulenboeken van de Farmsumer Kerk in de Groninger Archieven (na deze GA) daar niets over te vinden is.
De verslagen van de vergaderingen waren soms zeer summier. Wat ook een rol kan hebben gespeeld bij de besluitvorming is het feit, dat Farmsum relatief gezien altijd een vrij rijke gemeente is geweest. Hierover valt te lezen in het boek “ Harde grond “, over de kerkelijke verhoudingen in Groningen, 1813 -1945, geschreven door Jonn van Zuthem. In het hoofdstuk over de nieuwe kerkelijke verhoudingen in de 2e helft van de 19e eeuw – waar werd het geld aan uitgegeven – schrijft hij , dat er grote verschillen waren in de inkomsten van de verschillende gemeenten. Hij vergelijkt dan het “ rijke, onder de rook van Delfzijl gelegen Farmsum (3 keer een plaats in de top 8) met het arme, in het Westerkwartier gelegen, Fransum”. In de bijlage over de inkomsten van de NH-gemeenten in 1854 staat Farmsum, na de stad Groningen, op een royale tweede plaats. Helaas hebben we over het interieur van de oude kerk in de GA niet veel kunnen vinden. Wat ons rest is een tekening van kerk en toren van J. Berghuis uit 1854. In vergelijking met andere romano-gotische kerken in onze provincie, zal ook de kerk van Farmsum een rijk interieur gehad hebben. Uit verschillende documenten is bekend, dat een deel van het meubilair naar de kerk van Opwierde (bij Appingedam) is verhuisd. Nog in de huidige kerk aanwezig zijn een doopbekken van koper op een ijzeren houder uit 1817 en het doopvont, oorspronkelijk een zandstenen tuinvaas van de borg Haykema te Zeerijp.


Gelukkig is het prachtige Lohman-orgel uit 1829 overgeplaatst naar de nieuwe kerk.
Dat heeft trouwens nog heel wat voeten in de aarde gehad. Architect C. Wind uit Farmsum was er bepaald niet gelukkig mee en vond, dat “een ouderwets meubelstuk” niet paste in zijn “nieuw modisch gebouw”. Uit gramstorigheid heeft hij toen “expresselijk” een balustrade geplaatst voor het rugwerk, om het orgel te maskeren. Het orgel werd overgeplaatst door de bekende Groninger orgelbouwer Petrus van Oeckelen, die  voor zo veel Groninger dorpskerken een orgel heeft gebouwd.

Van Oeckelen kreeg de opdracht er nu een vrij pedaal bij te bouwen. Dat was bij de bouw van het orgel door Lohman niet gelukt, omdat de adviseur destijds, professor de Waal uit Groningen, besliste “Het orgel is voor de gemeente zwaar genoeg, de kerk heeft een schone resonance en gebrul vermeerdert de stigting niet”.  De kerk werd in gebruik genomen op 31 juli 1870. Dr. Huysers gebruikte als tekst  Matteüs 21 : 13a, “ en hij zegt tot hen : er is geschreven mijn huis zal tot huis van gebed worden uitgroepen “ (Naardense Bijbel). Van contextueel Bijbellezen was in die dagen blijkbaar nog geen sprake. Vanwege de dreiging van de Frans-Duitse oorlog van 1870 – 1871 werd de ingebruikname niet uitbundig gevierd. Wel werd, volgens Hans Beukema in “Delfzijl Historiaal”, de inwijding bijgewoond door opvallend veel militairen, gemobiliseerd in Delfzijl en Farmsum. Ze zagen de inwijding kennelijk als een welkom evenement.

Je zou kunnen zeggen : “De geschiedenis herhaalt zich”. Boven onze viering van zondag 1 mei a.s. hangt ook de dreiging van een algehele oorlog. Anno Domini 2022 !

Foto: Farmsumer Kerk, Fotograaf: Ronny Benjamins
 
terug