Jaargang 41 nr 11, november 2026

Jaargang 41 nr 11, november 2026
“Veredelde boerenschuren” werden de gereformeerde kerken in de volksmond wel genoemd. En dat was ook zo. Elke vorm van luxe ontbrak.
Nu, bijna 60 jaar later, verandert er veel. Die prachtige Farmsumer Kerk is straks niet meer van ons, maar wordt overgedragen aan de Stichting Groninger Kerken. Niet verkocht, zoals je soms hoort zeggen, maar overgedragen. Vervreemden heet dat in juridische termen. We krijgen er ook geen cent voor – nou ja, de symbolische één euro – maar moeten er een formidabele bruidsschat bij betalen, voldoende, om de kerk en de toren 15 jaar te kunnen onderhouden.
Afscheid moeten nemen van zo’n prachtige kerk, waar je jarenlang verknocht aan bent geweest, doet pijn. Het doet heel erg veel pijn.
De Fransen hebben daar een mooie uitdrukking voor : ‘Partir, cést mourir un peu’ vertrekken, afscheid nemen is een beetje sterven. Het zinnetje komt uit het gedicht Rondel de l’adieu van de Franse dichter Edmont Haraucourt. En het is meer dan waar !
‘k Mout Faarmsommer toorn zain kinnen’

Dat gezegde speelde niet alleen in het verleden een rol, maar geldt nog steeds.
De Farmsumers zijn gehecht aan hun kerk en toren, die het hart van het dorp vormen. Een dorp zonder kerk is als een lichaam zonder ziel. Je hoort  nu nog regelmatig mensen, die voor korte of langere tijd het dorp hebben verlaten, bij terugkeer en het zien van de toren zeggen het gevoel te hebben weer thuis te zijn.
De betrokkenheid van een dorpsgemeenschap bij de kerk is van cruciaal belang.
Regelmatig zijn door het dorp acties gesteund ten behoeve van het herstel van kerk en toren.
Van Piet Lanting kreeg ik informatie over de actie “ Een part voor Farmsums hart “. Hij vermoedt eind zestiger jaren van de vorige eeuw.
 “In plaats van een anonieme acceptgiro of collectebus, kregen gezinnen een tastbaar miniatuurtorentje in huis, waar een maand lang geld in gespaard kon worden. Het feit dat dit maandelijks door de Herv. Jeugdraad van de Farmsumer Kerk werd georganiseerd en uitgevoerd door de lokale jeugd onder klokgelui, maakte van de inzameling een echt dorpsritueel. Het luiden van de klokken gaf het startsein voor de kinderen om de straten in te gaan en verbond het hele dorp op dat moment met de actie”

Vóór mij, op mijn bureau, ligt het pamflet
 “ Volgende week actie voor onze Farmsumer toren “
Het is al weer even geleden en het zal waarschijnlijk in het begin van de tachtiger jaren van de vorige eeuw geweest zijn, dat er een actie werd gehouden voor het herstel van de Farmsumer toren.
De geschiedenisdocent Jaap Bottema deed in dit pamflet een oproep aan de bevolking van Farmsum het restauratiefonds voor kerk en toren te spekken. Na de bovenste twee transen van de toren was nu de rest aan de beurt. Kosten : 100.000 gulden. Speciaal voor de actie werd een boekje uitgegeven na een initiatief van Cor Visscher en in overleg met Jaap Bottema.
Het boekje werd geschreven door Jenne Meinema, hoofdarchivaris bij het Rijksarchief te Groningen en droeg de titel : “ Uit de geschiedenis van Farmsum en zijn kerk “.
Een buitengewoon interessant boekwerkje met als onderwerpen : Farmsum als dorp, het gericht van Farmsum, de Ripperdaborg en zijn bewoners, de bevolking van Farmsum, de kerkelijke indeling, het kerkgebouw en de inventaris.
Ik vermoed, dat veel (oudere) inwoners van Farmsum het boekje nog wel in hun bezit hebben. Het boekje is nog steeds in de Farmsumer Kerk verkrijgbaar voor € 5,00.

In de jaren 1980-1981 vond er een donateursactie voor een grote restauratie van de Farmsumer Kerk plaats. Tijdens deze actie konden inwoners en sympathisanten symbolisch een steen kopen om financieel bij te dragen aan het broodnodige herstel van het kerkgebouw. Als blijvende herinnering en dank aan de gulle gevers werden de initialen van de kopers in de stenen gekerfd. Al deze individuele stenen zijn destijds samengevoegd tot een speciaal herdenkingsmonument met de inscriptie : “ Onderhoudt en u hebt toekomst “.

Deze acties vormen slechts een zeer kleine greep uit alle restauratieperikelen, die zich begin tachtiger jaren hebben voorgedaan.
In december 1985 is er zelfs een speciaal Kerkblad over al deze restauratieperikelen verschenen met een voorwoord van ds. H.A.M.A. van Vliet. De her-ingebruikname van de Nederlandsch Hervormde Kerk vond plaats op donderdag 12 december 1985 om 15.00 uur door de weledele heer  Drs. B.S. Wilpstra, lid van de Gedeputeerde Staten van de provincie Groningen o.a. belast met Monumentenzaken.
De eerste dienst werd gehouden op zondag 15 december om 9.30 uur, waarin ds. Van Vliet voorging. In de week van 16-21 december werd een Culturele week georganiseerd met optredens van veel koren en bekende organisten o.a. een Kerstconcert door het Winschoter mannenkoor “Crescendo” o.l.v. Bruno Riemeijer en Piet Wiersma als organist.

De toekomst van het verleden

Het moest zo zijn …..

“Het is 9 augustus 1968. Op een mooie zomermiddag lopen zeven mannen rond de kerk van Obergum. Het gebouw verkeert in deplorabele toestand. De restauratie was door de kerkvoogdij begonnen zonder voldoende middelen en moest al spoedig stopgezet worden. De deuren staan open en de ramen zijn kapot, zodat weer en wind vrij spel hebben. Veel meubilair is er reeds uit gesloopt en ligt in een hoek van het kerkhof. De grafkelder staat open voor ieder die er interesse in heeft, waaronder de dorpsjeugd : kinderen spelen op straat met knekels”.
De heren waren op weg naar een vergadering in café Bron van de Provinciale Restauratie Commissie van de Hervormde Kerk in het bijzijn van Regnerus Steensma. In feite is dat het begin geweest van de oprichting van de Stichting Oude Groninger Kerken. Op 13 mei 1969 wordt de oprichtingsakte getekend, met een beknopte, maar duidelijke doelstelling : de instandhouding van de Groninger Kerken en de bevordering van de belangstelling daarvoor.
Op 2 oktober 1969, een mooie herfstdag, rijden twee auto’s van de Nederlandse Televisie Stichting door de provincie Groningen om voor het journaal een reportage te maken over de oprichting van de SOGK. Op een foto zie ik nog de reportagewagen bij het kerkje van Leegkerk staan met Harmen Siezen en Regnerus Steensma er naast.

“ Ooit gebouwd voor altijd “, onder deze titel verscheen een schitterend boekwerk over 40 jaar Stichting Oude Groninger Kerken.
Een pretentieuze titel, die helaas niet altijd bewaarheid wordt. FOM – Farmsum Oosterhoek Meedhuizen –  heette de kerkelijke gemeente eertijds, toen het nog een bloeiende en zelfstandige gemeente betrof.
We kennen allemaal de trieste geschiedenis van met name de Oosterhoek. Dorpen als Oterdum, Heveskes en Weiwerd legden het loodje en de kerken, ooit gebouwd, konden aan de slopershamer niet ontkomen, althans wat betreft Oterdum en Weiwerd. Om met Psalm 103, het achtste couplet, in de berijming van 1773 te spreken : “Men kent en vindt haar standplaats zelfs niet meer”.
Iedereen kent het surrealistische beeld van het troetelkerkje van Heveskes op het industrieterrein van Delfzijl, een lege huls in de tang genomen door chemische fabrieken.
De toekomst van de Farmsumer Kerk zal er hopelijk beter uitzien. Bij iedere aan de SGK overgedragen kerk wordt een plaatselijke commissie in het leven geroepen, die verantwoordelijk wordt gesteld voor de dagelijkse gang en de activiteiten in de betreffende kerk. Het verschilt nogal per kerk, hoe actief een plaatselijke commissie is en hoeveel de plaatselijke gemeenschap zich erbij betrokken voelt.
Op vrijdag 24 november 2017 werd de kerk van Meedhuizen overgedragen aan de SGK.
Op dit moment is het alleen nog Mels Graveland, die zich om het lot van de kerk bekommert. Hetzelfde zou je kunnen zeggen van de Dorpskerk Uitwierde, overgedragen op vrijdag 1 april 2022. De kerk staat dagelijks open en je kunt er een pakje frisdrank en een mueslireep krijgen, maar van veel activiteiten is naar mijn mening geen sprake. Hopelijk gaat dat in Farmsum beter. We kunnen in ieder geval stellen, dat de eerste 15 jaar het onderhoud van de kerk veilig is gesteld.
En als ik straks mijn ogen definitief sluit, dan kan ik dat doen met de woorden van de eerste regel van het derde couplet van de vierde Psalm :
 ‘Ik kan gaan slapen zonder zorgen …’





































Foto: Eigen foto: Farmsumer Kerk
 
terug